اعمال محدودیت بر سامانه ارتباطی نظامی استارشیلد، بخشی از عملیات پهپادی اوکراین را مختل کرده و وابستگی ارتش این کشور به زیرساخت‌های ماهواره‌ای تحت کنترل آمریکا را آشکار ساخته است.

اختلال در هدایت پهپادهای تهاجمی و رهگیر، هم‌زمان با تشدید اختلافات واشنگتن و کی‌یف، مسئله کنترل سیاسی زیرساخت‌های ارتباطی و ضرورت استقلال عملیاتی سامانه‌های نظامی را برجسته کرده است.

اختلال در ارتباطات ماهواره‌ای و عملیات پهپادی اوکراین

بر اساس گزارش روز چهارشنبه ۱۴ اکتبر ۲۰۲۶ روزنامه تلگراف که در وب‌سایت مؤسسه سلطنتی خدمات متحد بریتانیا (RUSI) نیز بازتاب یافته است، اعمال محدودیت ناگهانی بر ارتباطات ماهواره‌ای مورد استفاده نیروهای مسلح اوکراین از طریق سامانه نظامی استارشیلد (Starshield)، بخشی از عملیات پهپادی این کشور علیه مواضع روسیه را با اختلال مواجه کرده است. استارشیلد، سامانه ارتباطی ماهواره‌ای توسعه‌یافته توسط شرکت آمریکایی اسپیس‌ایکس برای کاربردهای نظامی و امنیتی است که امکان انتقال اطلاعات و برقراری ارتباط میان تجهیزات عملیاتی و مراکز کنترل را فراهم می‌کند. به گفته نیروهای اوکراینی، پهپادهای مجهز به پایانه‌های ارتباط ماهواره‌ای هنگام افزایش سرعت به بیش از ۱۶۰ کیلومتر بر ساعت، با قطع ارتباط مواجه می‌شدند که حفظ ارتباط مستمر میان اپراتور و پهپاد را در جریان مأموریت‌های پرسرعت دشوار کرده است.

سخنگوی سپاه هفتم واکنش سریع اوکراین نیز اعلام کرده است که قطع ارتباط به مدت ۱۰ تا ۲۰ ثانیه، کنترل برخی پهپادها را مختل کرده و به لغو تعدادی از عملیات منجر شده است. اهمیت این اختلال از آن جهت است که پهپادهای هدایت‌شونده برای دریافت فرمان، ارسال تصاویر شناسایی و اصلاح مسیر حرکت در جریان مأموریت، به ارتباط پایدار با سامانه‌های کنترل وابسته‌اند و حتی وقفه‌های کوتاه‌مدت می‌تواند اجرای مأموریت را با مشکل مواجه کند. بر اساس گزارش منتشرشده، این محدودیت‌ها به‌ویژه عملیات پهپادی علیه خطوط تدارکاتی، تجهیزات نظامی و مواضع روسیه در مناطق تحت کنترل این کشور را تحت تأثیر قرار داده‌اند. این رویداد نشان می‌دهد که وابستگی سامانه‌های بدون سرنشین به خدمات ارتباطی ماهواره‌ای خارجی، علاوه بر مزایای عملیاتی، می‌تواند آسیب‌پذیری مهمی در ساختار فرماندهی و کنترل نظامی ایجاد کند؛ زیرا استمرار مأموریت‌های عملیاتی نه‌تنها به توان فنی تجهیزات، بلکه به دسترسی پایدار به زیرساخت‌های ارتباطی و شرایط بهره‌برداری تعیین‌شده برای آنها وابسته خواهد بود.

نقش استارشیلد در ساختار فرماندهی و کنترل نظامی

استارشیلد (Starshield) سامانه ارتباطی ماهواره‌ای توسعه‌یافته توسط شرکت آمریکایی اسپیس‌ایکس است که با بهره‌گیری از فناوری‌های شبکه استارلینک برای پشتیبانی از مأموریت‌های نظامی و امنیتی طراحی شده است. این سامانه امکان برقراری ارتباط پایدار و انتقال اطلاعات میان یگان‌های نظامی، تجهیزات بدون سرنشین و مراکز فرماندهی را فراهم می‌کند و برخلاف خدمات تجاری استارلینک، بخش‌هایی از آن بر اساس قراردادها و الزامات عملیاتی دولت آمریکا مدیریت می‌شود. توماس ویتینگتون، متخصص جنگ الکترونیک و ارتباطات نظامی مؤسسه سلطنتی خدمات متحد بریتانیا (RUSI)، با اشاره به نقش این فناوری در جنگ اوکراین توضیح داده است که ظرفیت بالای انتقال داده در شبکه استارلینک، امکان ارسال هم‌زمان تصاویر شناسایی، ویدئوهای عملیاتی و گزارش‌های میدانی را فراهم کرده و به فرماندهان اوکراینی کمک کرده است تا اطلاعات دقیق‌تر و به‌روزتری از وضعیت میدان نبرد در اختیار داشته باشند.

این قابلیت که در اصطلاح نظامی «آگاهی موقعیتی» نامیده می‌شود، به فرماندهان امکان می‌دهد موقعیت نیروهای خودی، تحرکات دشمن و تغییرات محیط عملیاتی را سریع‌تر شناسایی کنند و تصمیمات خود را بر اساس اطلاعات به‌هنگام اتخاذ کنند. در چنین شرایطی اختلال در ارتباطات ماهواره‌ای می‌تواند جریان انتقال اطلاعات میان پهپادها، یگان‌های عملیاتی و مراکز فرماندهی را مختل کند و بر سرعت تصمیم‌گیری، هماهنگی نیروها و دقت اجرای مأموریت‌ها تأثیر بگذارد. اهمیت این موضوع به افزایش وابستگی عملیات نظامی پیشرفته به زیرساخت‌های ارتباطی ماهواره‌ای بازمی‌گردد که دسترسی پایدار به آنها به یکی از عوامل تعیین‌کننده در حفظ توان عملیاتی نیروهای مسلح تبدیل شده است.

تأثیر محدودیت‌ها بر عملیات تهاجمی و پدافند هوایی

محدودیت سرعت ارتباط ماهواره‌ای، بیشترین تأثیر را بر پهپادهای میان‌برد و سامانه‌های رهگیر پرسرعت دارد. این تجهیزات برای شناسایی و انهدام اهداف متحرک به ارتباط مستمر با اپراتورها نیازمندند. اختلال در ارتباطات می‌تواند توان اوکراین برای هدف قرار دادن خطوط پشتیبانی روسیه و مقابله با پهپادهای تهاجمی پرسرعت را تضعیف کند. با این حال، تمامی سامانه‌های بدون سرنشین اوکراین تحت تأثیر قرار نگرفته‌اند و پهپادهای متکی بر ارتباطات رادیویی مستقل همچنان قابلیت عملیاتی دارند.

اختلاف واشنگتن و کی‌یف بر سر کنترل خدمات ماهواره‌ای

محدودیت‌های اعمال‌شده بر ارتباطات ماهواره‌ای مورد استفاده ارتش اوکراین در شرایطی مطرح شده است که اختلافات واشنگتن و کی‌یف بر سر ادامه حملات پهپادی اوکراین به تأسیسات نفتی و زیرساخت‌های انرژی روسیه افزایش یافته است. دولت آمریکا نسبت به پیامدهای این حملات برای بازار جهانی انرژی و روند تحولات جنگ ابراز نگرانی کرده و همین موضوع پرسش‌هایی درباره ارتباط احتمالی اختلافات سیاسی دو کشور با محدودیت‌های اخیر خدمات ماهواره‌ای ایجاد کرده است. خبرگزاری رویترز روز ۱۶ اکتبر ۲۰۲۶ به نقل از مقام‌های آگاه گزارش داد که دستور اعمال محدودیت بر خدمات ارتباطی استارشیلد از سوی کاخ سفید صادر شده است. با این حال، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، هرگونه دخالت خود و دولتش در اتخاذ این تصمیم را رد کرده است.

گزارش‌های منتشرشده در ۱۵ اکتبر از برقراری مجدد بخشی از خدمات ارتباطی حکایت داشت، اما برخی مقام‌های نظامی اوکراین روز بعد اعلام کردند که محدودیت سرعت برای پهپادهای مجهز به پایانه‌های ماهواره‌ای همچنان ادامه دارد. این گزارش‌های متفاوت نشان می‌دهد که وضعیت دسترسی نیروهای اوکراینی به خدمات ارتباطی مورد نیاز برای عملیات پهپادی هنوز با ابهام همراه است. از منظر روابط دفاعی آمریکا و اوکراین، اهمیت این موضوع به وابستگی بخشی از توان عملیاتی ارتش اوکراین به زیرساخت‌هایی بازمی‌گردد که شرایط دسترسی و بهره‌برداری از آنها خارج از اختیار مستقیم کی‌یف تعیین می‌شود. در چنین وضعیتی، تغییر در سیاست‌های ارائه خدمات یا اعمال محدودیت‌های فنی می‌تواند بر استمرار مأموریت‌های نظامی تأثیر بگذارد و موضوع تضمین دسترسی پایدار به زیرساخت‌های ارتباطی خارجی را به یکی از مسائل مهم همکاری‌های دفاعی دو کشور تبدیل کند.

منابع: مؤسسه سلطنتی خدمات متحد بریتانیا، ۱۶ اکتبر ۲۰۲۶.

https://www.rusi.org/news-and-comment/in-the-news/pentagon-deals-body-blow-ukraine