رصدخانه روبین جرمی با قطر احتمالی ۱۵۰۰ کیلومتر در ورای پلوتو شناسایی کرد

اخترشناسان موفق به شناسایی یک جرم آسمانی جدید در نواحی دوردست منظومه شمسی شده‌اند که احتمال می‌رود یکی از بزرگ‌ترین اجرام فرا‌نپتونی کشف‌شده در دو دهه اخیر باشد. این جرم که با شناسه موقت 2026 ED138 ثبت شده، در فاصله حدود ۴۶ واحد نجومی از خورشید قرار دارد؛ فاصله‌ای بیشتر از میانگین فاصله پلوتو از خورشید.

بر اساس برآوردهای اولیه، قطر این جرم آسمانی بین ۶۰۰ تا ۱۵۰۰ کیلومتر تخمین زده می‌شود. در صورت تأیید اندازه بزرگ‌تر، این جرم می‌تواند از سرس، کوچک‌ترین سیاره کوتوله شناخته‌شده منظومه شمسی، نیز بزرگ‌تر باشد.

کشف با کمک الگوریتم‌های پیشرفته رصدخانه روبین

این جرم را متیو هولمن، پژوهشگر مرکز اخترفیزیک هاروارد-اسمیتسونین و عضو تیم عملیاتی رصدخانه روبین، شناسایی کرده است.

هولمن در شامگاه ۱۳ اکتبر، داده‌های رصدی ثبت‌شده توسط تلسکوپ روبین در سال ۲۰۲۶ را با استفاده از الگوریتمی که به همراه کوین نیپیر توسعه داده بود، بررسی کرد. این الگوریتم با مقایسه میلیاردها داده مربوط به اجرام متحرک آسمان، مشاهداتی را که به یک جرم واحد تعلق دارند، شناسایی می‌کند.

پس از شناسایی اولیه، ماریو یوریچ، مسئول تیم اجرام منظومه شمسی در رصدخانه روبین و دانشگاه واشینگتن، حدود ۲۰ مشاهده دیگر از این جرم را در داده‌های ثبت‌شده بین ماه‌های مارس تا ژوئیه پیدا کرد. همچنین بررسی آرشیو رصدخانه‌های دیگر نشان داد که می‌توان مسیر حرکت این جرم را تا سال ۲۰۱۶ ردیابی کرد.

چرا این جرم تاکنون دیده نشده بود؟

یکی از دلایل دشوار بودن شناسایی این جرم، موقعیت آن در نزدیکی صفحه کهکشان راه شیری است؛ منطقه‌ای که تراکم بسیار زیاد ستارگان، شناسایی اجرام کم‌نور و دوردست را دشوار می‌کند.

رصدخانه ورا روبین با بهره‌گیری از بزرگ‌ترین دوربین دیجیتال ساخته‌شده تاکنون، آسمان نیمکره جنوبی را تقریباً هر سه روز یک‌بار تصویربرداری می‌کند. تداوم این مشاهدات در کنار الگوریتم‌های پیشرفته تحلیل داده، امکان شناسایی جرمی را فراهم کرده که از دید بررسی‌های پیشین پنهان مانده بود.

نکته قابل‌توجه اینکه این کشف در مرحله راه‌اندازی و آزمایش تلسکوپ انجام شده و هنوز بررسی اصلی و ده‌ساله آسمان توسط این رصدخانه آغاز نشده بود.

آیا 2026 ED138 یک سیاره کوتوله است؟

با وجود اهمیت این کشف، هنوز نمی‌توان با قطعیت از این جرم به‌عنوان یک سیاره کوتوله نام برد.

برآورد قطر آن بر اساس فاصله از زمین، میزان روشنایی و فرضیاتی درباره بازتابندگی سطح آن انجام شده است و هنوز اندازه واقعی آن به‌طور مستقیم مشخص نیست.

طبق تعریف اتحادیه بین‌المللی اخترشناسی، یک جرم برای قرار گرفتن در گروه سیارات کوتوله باید جرم کافی داشته باشد تا گرانش خودش آن را به شکلی تقریباً کروی درآورد.

دانشمندان انتظار دارند جرمی یخی با این ابعاد شکلی تقریباً کروی داشته باشد، اما تأیید این موضوع به مشاهدات دقیق‌تر نیاز دارد.

هولمن اعلام کرده است که برای تعیین اندازه واقعی این جرم باید چند ماه دیگر منتظر ماند و انجام مشاهدات فروسرخ می‌تواند اطلاعات تعیین‌کننده‌ای درباره ابعاد و ویژگی‌های فیزیکی آن ارائه دهد.

یک کشف کم‌سابقه در دو دهه اخیر

ماریو یوریچ اندازه احتمالی این جرم را حدود هزار کیلومتر می‌داند و معتقد است شناسایی آن می‌تواند یکی از مهم‌ترین کشفیات حوزه اجرام فرا‌نپتونی در حدود ۲۰ سال گذشته باشد؛ رویدادی که شاید تنها یک‌بار در هر نسل رخ دهد.

در حال حاضر پنج سیاره کوتوله به‌طور رسمی در فهرست اتحادیه بین‌المللی اخترشناسی قرار دارند: پلوتو، سرس، اریس، هاومیا و ماکی‌ماکی.

در صورت تأیید ویژگی‌های فیزیکی 2026 ED138، این جرم می‌تواند ششمین عضو این فهرست باشد و پس از دریافت شماره دائمی، نام رسمی خود را نیز دریافت کند.

مدار این جرم حدود ۲۵ درجه نسبت به صفحه اصلی منظومه شمسی انحراف دارد؛ ویژگی‌ای که ممکن است با تأثیرات گرانشی سیاره نپتون مرتبط باشد.

کشف 2026 ED138 تنها آغاز ظرفیت‌های رصدخانه روبین محسوب می‌شود. این تلسکوپ قرار است طی ده سال آینده به تصویربرداری مستمر از آسمان نیمکره جنوبی ادامه دهد؛ مأموریتی که می‌تواند به شناسایی اجرام ناشناخته دیگری در حاشیه منظومه شمسی منجر شود