هدف قرار گرفتن مراکز داده یاندکس و اختلال در خدمات دیجیتال روسیه، ضرورت بازنگری در حفاظت فیزیکی، توزیع ظرفیت پردازشی و تداوم خدمات هوش مصنوعی را برجسته کرده است.

تمرکز تجهیزات پیشرفته در تأسیسات ثابت، در کنار الزامات بومی‌سازی داده، می‌تواند آسیب‌پذیری کشورها در برابر حملات نظامی و اختلالات گسترده دیجیتال را تشدید کند.

اختلال در خدمات دیجیتال روسیه

بر اساس تحلیلی که کانر مارتین، پژوهشگر شورای روابط خارجی آمریکا، روز ۱۶ اکتبر ۲۰۲۶ منتشر کرد، حملات پهپادی اوکراین در هفته گذشته سه مرکز داده شرکت یاندکس، یکی از بزرگ‌ترین ارائه‌دهندگان خدمات اینترنتی و زیرساخت‌های دیجیتال روسیه را از فعالیت خارج کرده است. این حملات که در واکنش به حملات پیشین روسیه علیه مراکز داده اوکراین صورت گرفته، موجب اختلال در خدمات ابری، رایانامه، پرداخت‌های الکترونیکی و سامانه‌های مسیریابی شده است. همچنین مرکز داده در حال احداث اسبربانک، بزرگ‌ترین بانک روسیه، هدف حمله قرار گرفته است.

اهمیت این تحولات فراتر از اختلال در خدمات روزمره دیجیتال است، زیرا مراکز داده یاندکس بخشی از زیرساخت پردازشی مورد نیاز روسیه برای توسعه هوش مصنوعی را تأمین می‌کنند. این شرکت دارای سه ابررایانه مجهز به پردازنده‌های پیشرفته A100 انویدیاست که به دلیل محدودیت‌های صادراتی آمریکا، جایگزینی آن‌ها برای روسیه با دشواری جدی مواجه است. ازاین‌رو، آسیب به این زیرساخت‌ها علاوه بر کاهش ظرفیت ارائه خدمات دیجیتال، می‌تواند توان محاسباتی روسیه برای آموزش و توسعه مدل‌های پیشرفته هوش مصنوعی را محدود کند که با توجه به فاصله فناورانه این کشور از آمریکا و چین، می‌تواند موقعیت روسیه را در رقابت جهانی هوش مصنوعی بیش از گذشته تضعیف کند.

از روسیه تا خاورمیانه؛ تهدید زیرساختی

آسیب‌پذیری مراکز داده در برابر حملات نظامی پیش‌تر در مارس ۲۰۲۶ نیز در جریان حملات پهپادی ایران به زیرساخت‌های خدمات ابری آمازون در خاورمیانه آشکار شده بود. در این حملات، دو مرکز داده خدمات وب آمازون (AWS) در امارات متحده عربی و یک مرکز در بحرین آسیب دیدند و بخشی از خدمات دیجیتال وابسته به این زیرساخت‌ها با اختلال مواجه شد.

بر اساس اعلام آمازون، خسارت مستقیم به تأسیسات، اختلال در تأمین برق و فعال‌شدن سامانه‌های اطفای حریق، علاوه بر آسیب به تجهیزات، فرایند بازیابی اطلاعات و ازسرگیری خدمات را با دشواری مواجه کرد. این شرکت در سپتامبر اعلام کرد که بازیابی برخی داده‌ها و منابعی که صرفاً در مراکز آسیب‌دیده نگهداری می‌شدند، امکان‌پذیر نشده است؛ هرچند بیشتر مشتریان توانستند با استفاده از نسخه‌های پشتیبان و انتقال فعالیت‌های خود به زیرساخت‌های جایگزین، ارائه خدمات را از سر بگیرند.

اهمیت این رویداد در آن است که نشان می‌دهد حتی زیرساخت‌های متعلق به بزرگ‌ترین ارائه‌دهندگان خدمات ابری جهان نیز در برابر تهدیدات فیزیکی ناشی از منازعات نظامی آسیب‌پذیرند و برخورداری از سامانه‌های پیشرفته امنیت سایبری، به‌تنهایی تضمین‌کننده تداوم فعالیت آن‌ها نیست.

ازاین‌رو، افزایش مخاطرات ژئوپلیتیکی می‌تواند هزینه‌های حفاظت و بیمه مراکز داده را افزایش دهد و عواملی مانند موقعیت جغرافیایی، فاصله از مناطق درگیری، تنوع زیرساخت‌های پشتیبان و امکان بازیابی خدمات را به معیارهای مهم‌تری در تصمیم‌گیری برای سرمایه‌گذاری و استقرار مراکز داده تبدیل کند.

پیامدها برای حاکمیت داده و تاب‌آوری ملی

تفاوت پیامدهای حملات به مراکز داده در روسیه و اوکراین، اهمیت سیاست‌های ملی ذخیره‌سازی و مدیریت داده را در حفظ پایداری زیرساخت‌های دیجیتال آشکار می‌کند.

در روسیه، الزامات سخت‌گیرانه بومی‌سازی داده که نگهداری برخی اطلاعات را در داخل قلمرو این کشور الزامی می‌کند، امکان انتقال سریع خدمات به مراکز داده خارجی و استفاده از ظرفیت‌های جایگزین را محدود کرده است. در مقابل، ارائه‌دهندگان خدمات دیجیتال اوکراین با نگهداری نسخه‌های پشتیبان اطلاعات در مراکز داده مستقر در اتحادیه اروپا توانسته‌اند بخشی از خدمات خود را با وجود آسیب‌دیدن زیرساخت‌های داخلی حفظ کنند.

این تفاوت نشان می‌دهد که تمرکز جغرافیایی ذخیره‌سازی و پردازش داده، هرچند می‌تواند کنترل ملی بر اطلاعات را تقویت کند، در شرایط جنگی ممکن است خطر اختلال گسترده و از دست رفتن دسترسی به خدمات را افزایش دهد.

از منظر حکمرانی فناوری، کاهش این آسیب‌پذیری مستلزم طراحی سیاست‌هایی است که ضمن رعایت الزامات حاکمیت داده، امکان توزیع جغرافیایی زیرساخت‌ها، نگهداری نسخه‌های پشتیبان مستقل و انتقال اضطراری خدمات میان مراکز داده را فراهم کنند.

توسعه پردازش لبه‌ای، یعنی توزیع بخشی از عملیات پردازشی میان تجهیزات و مراکز کوچک‌تر و نزدیک‌تر به محل تولید یا استفاده از داده، نیز می‌تواند وابستگی برخی خدمات به مراکز داده بزرگ را کاهش دهد؛ هرچند این فناوری جایگزین ظرفیت عظیم ابررایانه‌های مورد نیاز برای آموزش مدل‌های پیشرفته هوش مصنوعی نیست.

ازاین‌رو، امنیت زیرساخت‌های هوش مصنوعی دیگر صرفاً به مقابله با حملات سایبری محدود نمی‌شود، بلکه حفاظت فیزیکی از مراکز پردازشی، پیش‌بینی سازوکارهای بازیابی اطلاعات و تضمین استمرار خدمات در شرایط بحران و منازعات نظامی نیز به مؤلفه‌های اساسی امنیت ملی و حکمرانی فناوری تبدیل شده‌اند.

منبع: شورای روابط خارجی آمریکا، تحلیل کانر مارتین، ۱۶ اکتبر ۲۰۲۶.

پیوند منبع:
https://www.cfr.org/articles/ukraines-attacks-on-russian-data-centers-lay-bare-a-global-