کمیسیون اروپا با انتشار نخستین استاندارد هماهنگ قانون هوش مصنوعی در روزنامه رسمی اتحادیه، سازوکار تازه‌ای برای ارزیابی انطباق سامانه‌های پرخطر ایجاد کرده است.

کمیسیون اروپا با انتشار نخستین استاندارد هماهنگ قانون هوش مصنوعی در روزنامه رسمی اتحادیه، سازوکار تازه‌ای برای ارزیابی انطباق سامانه‌های پرخطر ایجاد کرده است. این استاندارد با تعیین الزامات مدیریت کیفیت، امکان ارزیابی مستند فرایندهای طراحی، توسعه و نظارت بر عملکرد سامانه‌های هوشمند را فراهم می‌کند.

 اهمیت راهبردی این تحول در تبدیل الزامات عمومی قانون به معیارهای فنی قابل ممیزی نهفته است. اتحادیه اروپا از طریق پیوند استانداردگذاری با نظام انطباق، در حال تقویت ظرفیت تنظیم‌گری بر چرخه عمر فناوری و افزایش تأثیر نهادهای استانداردگذار بر شیوه توسعه هوش مصنوعی است.

کمیسیون اروپا با تصویب تصمیم اجرایی شماره ۲۲۷۴/۲۰۲۶ در ۱۲ اکتبر ۲۰۲۶، نخستین استاندارد هماهنگ پشتیبان قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا را به رسمیت شناخت. مرجع استاندارد EN 18286:2026 که توسط کمیته اروپایی استانداردسازی (CEN) و کمیته اروپایی استانداردسازی الکتروتکنیکی (CENELEC) تدوین شده است، روز ۱۴ اکتبر در روزنامه رسمی اتحادیه منتشر شد. کمیسیون اروپا نیز در ۱۹ اکتبر با انتشار توضیحات تکمیلی اعلام کرد که این استاندارد مسیر مشخصی برای اجرای الزامات ماده ۱۷ قانون هوش مصنوعی درباره نظام مدیریت کیفیت ارائه می‌دهد. با انتشار رسمی مرجع استاندارد، شرکت‌هایی که الزامات آن را رعایت کنند در محدوده احکام تحت پوشش از «اماره انطباق» برخوردار خواهند شد. این وضعیت به معنای تأیید خودکار تمام جنبه‌های ایمنی یا صدور مجوز عمومی برای عرضه سامانه‌های هوش مصنوعی نیست.

اهمیت این تصمیم به یکی از چالش‌های اساسی تنظیم‌گری فناوری بازمی‌گردد. قوانین معمولاً اهداف و تعهدات کلی را تعیین می‌کنند، اما اجرای آنها در سامانه‌های پیچیده مستلزم معیارهایی است که بتوان بر اساس آنها عملکرد شرکت‌ها را ارزیابی کرد. ماده ۱۷ قانون هوش مصنوعی، ارائه‌دهندگان سامانه‌های پرخطر را به استقرار نظام مدیریت کیفیت مستند ملزم می‌کند. این نظام باید فرایندهای طراحی، توسعه، آزمون، مدیریت داده، کنترل تغییرات، پایش پس از عرضه و گزارش حوادث مهم را پوشش دهد. استاندارد جدید این تعهدات را به چارچوبی عملیاتی تبدیل می‌کند که امکان بررسی فرایندهای سازمانی و مستندات فنی را در مراحل مختلف چرخه عمر سامانه فراهم می‌سازد.

یکی از ویژگی‌های مهم استاندارد، تمرکز بر چرخه عمر سامانه هوش مصنوعی است. در این رویکرد، ارزیابی انطباق به بررسی محصول در زمان عرضه محدود نمی‌شود و نحوه مدیریت تغییرات، رسیدگی به نارسایی‌ها و نظارت بر عملکرد پس از ورود به بازار نیز اهمیت پیدا می‌کند. چنین ساختاری برای فناوری‌هایی که عملکرد آنها ممکن است تحت تأثیر تغییر داده‌ها، به‌روزرسانی نرم‌افزار و شرایط بهره‌برداری قرار گیرد اهمیت ویژه‌ای دارد. استاندارد EN 18286 همچنین به‌گونه‌ای طراحی شده که بتوان آن را با نظام‌های مدیریت کیفیت موجود مانند ISO 9001 و استاندارد مدیریت هوش مصنوعی ISO/IEC 42001 تلفیق کرد. این ویژگی می‌تواند از ایجاد ساختارهای موازی و افزایش غیرضروری هزینه‌های انطباق جلوگیری کند.

از منظر حکمرانی فناوری، اثر مهم این تصمیم در تقویت ارتباط میان قانون‌گذار، نهادهای استانداردگذار و سازوکارهای ارزیابی انطباق است. تدوین معیارهای فنی توسط نهادهای تخصصی و شناسایی رسمی آنها از سوی کمیسیون اروپا، امکان تبدیل تعهدات قانونی به رویه‌های قابل بررسی را فراهم می‌کند. رعایت استاندارد همچنان اختیاری است و شرکت‌ها می‌توانند از روش‌های دیگری برای اثبات انطباق استفاده کنند، اما برخورداری از اماره انطباق می‌تواند استفاده از استاندارد هماهنگ را به گزینه‌ای مؤثر در برنامه‌ریزی شرکت‌ها تبدیل کند. الزامات مربوط به مدیریت مخاطرات، امنیت سایبری و نظارت انسانی نیز باید مطابق احکام مربوط ارزیابی شوند.

اهمیت راهبردی این تحول برای امنیت ملی و استقلال فناورانه اروپا در افزایش قابلیت شناخت و ارزیابی فرایندهای توسعه سامانه‌های حساس نهفته است. در شرایطی که هوش مصنوعی در خدمات عمومی و زیرساخت‌های حیاتی گسترش می‌یابد، امکان بررسی مستند نحوه طراحی، اصلاح و نظارت بر سامانه‌ها می‌تواند به مدیریت وابستگی‌های فناورانه و مخاطرات عملیاتی کمک کند. الزامات مربوط به سامانه‌های پرخطر نیز بر اساس دسته‌بندی قانونی، عمدتاً از دسامبر ۲۰۲۷ و اوت ۲۰۲۸ اعمال خواهند شد. ازاین‌رو، انتشار استاندارد جدید را می‌توان مرحله‌ای مهم در گذار اروپا از تصویب قواعد عمومی به ایجاد زیرساخت فنی اجرای آنها دانست؛ تحولی تعیین‌کننده که جایگاه استانداردگذاری را در حکمرانی بازار هوش مصنوعی و نظارت بر فناوری‌های حساس تقویت می‌کند.

منبع:
کمیسیون اروپا

https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=OJ:L_202602274