پکن هم‌زمان با تشدید رقابت فناوری با واشنگتن، نظارت بر انتقال بین‌المللی فناوری‌های بومی را گسترش داده و ثبت پیشینی صادرات فناوری‌های مشمول را الزامی کرده است؛ اقدامی که می‌تواند ساختار دسترسی جهانی به فناوری‌های پیشرفته را تحت تأثیر قرار دهد.

دولت چین با انتشار پیش‌نویس مقررات جدید، افزودن ۴۰ فناوری راهبردی به فهرست ممنوعیت‌ها و محدودیت‌های صادراتی را پیشنهاد کرده است. این طرح، ۲۳ فناوری مرتبط با مدل‌های پیشرفته هوش مصنوعی، عامل‌های هوشمند و زیرساخت‌های پردازشی را در بر می‌گیرد.

پیشنهاد محدودیت صادرات ۴۰ فناوری راهبردی

وزارت بازرگانی چین روز جمعه ۱۶ اکتبر ۲۰۲۶ با همکاری وزارت علوم و فناوری این کشور پیش‌نویس مقررات جدیدی را برای گسترش کنترل صادرات فناوری‌های پیشرفته منتشر کرد. این مقررات با هدف اصلاح فهرست فناوری‌هایی تدوین شده است که انتقال آنها به خارج از چین ممنوع بوده یا به دریافت مجوز از مراجع دولتی نیاز دارد.

بر اساس پیشنهاد منتشرشده، ۴۰ فناوری راهبردی در حوزه‌های هوش مصنوعی، زیست‌پزشکی و انرژی خورشیدی به فهرست کنترل صادرات اضافه خواهند شد که از این تعداد صادرات ۱۴ فناوری ممنوع و انتقال ۲۶ فناوری دیگر مشروط به اخذ مجوز خواهد بود. بخش عمده این فهرست به ۲۳ فناوری مرتبط با هوش مصنوعی اختصاص دارد که از جمله آنها می‌توان به فناوری‌های توسعه مدل‌های بزرگ هوش مصنوعی، عامل‌های هوشمند، طراحی و مدیریت خوشه‌های محاسباتی و سامانه‌های پیشرفته پردازش اطلاعات اشاره کرد.

خوشه‌های محاسباتی مجموعه‌ای از سرورها و پردازنده‌های متصل به یکدیگر هستند که با تقسیم وظایف پردازشی میان تجهیزات مختلف، ظرفیت محاسباتی مورد نیاز برای آموزش و اجرای مدل‌های پیشرفته هوش مصنوعی را فراهم می‌کنند. همچنین عامل‌های هوشمند به سامانه‌هایی گفته می‌شود که می‌توانند با استفاده از مدل‌های هوش مصنوعی و ابزارهای نرم‌افزاری، مجموعه‌ای از وظایف را با درجات مختلفی از استقلال انجام دهند.

اهمیت مقررات پیشنهادی چین در آن است که دامنه نظارت صادراتی این کشور را به فناوری‌های پایه و دانش فنی مورد نیاز برای طراحی، توسعه و بهره‌برداری از سامانه‌های هوش مصنوعی گسترش می‌دهد. در صورت تصویب نهایی، انتقال فناوری‌های مشمول محدودیت به شرکت‌ها و نهادهای خارجی تابع شرایط و مجوزهای تعیین‌شده از سوی دولت چین خواهد بود. این تحول می‌تواند بر همکاری‌های فناورانه بین‌المللی، دسترسی سایر کشورها به فناوری‌های پیشرفته چینی و نحوه انتقال دانش فنی در زنجیره جهانی توسعه هوش مصنوعی تأثیر بگذارد.

آغاز ثبت اجباری صادرات و تعیین استثناها

اگرچه مقررات جدید کنترل صادرات فناوری چین هنوز در مرحله بررسی قرار دارد و وزارت بازرگانی این کشور تا ۱۵ نوامبر ۲۰۲۶ برای دریافت دیدگاه‌های عمومی درباره پیش‌نویس پیشنهادی فرصت تعیین کرده است، از ۱۶ اکتبر اجرای یک سازوکار موقت برای ثبت صادرات فناوری‌های مشمول آغاز شده است.

بر اساس این سازوکار، شرکت‌ها و اشخاصی که قصد انتقال فناوری‌های تعیین‌شده به خارج از چین را دارند باید اطلاعات مربوط به انتقال را مطابق الزامات اعلام‌شده در اختیار مراجع مسئول قرار دهند. دامنه این نظارت به صادرات فیزیکی تجهیزات محدود نمی‌شود و انتقال مالکیت فناوری به اشخاص خارجی، اعطای مجوز بهره‌برداری از دانش فنی در خارج از کشور و تغییر مالکیت یا کنترل شرکت‌های دارنده فناوری به نفع اشخاص خارجی را نیز در بر می‌گیرد.

این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که انتقال فناوری‌های پیشرفته لزوماً از طریق جابه‌جایی تجهیزات انجام نمی‌شود و واگذاری دانش فنی، حقوق مالکیت فکری یا کنترل شرکت‌های فناور نیز می‌تواند زمینه دسترسی بازیگران خارجی به توانمندی‌های راهبردی را فراهم کند.

با این حال، مقررات پیشنهادی میان انتقال فناوری‌های تحت کنترل و اطلاعاتی که پیش‌تر به‌صورت عمومی منتشر شده‌اند تمایز قائل شده است. بر این اساس، فناوری‌هایی که از طریق انتشار متن‌باز یا مقالات علمی در دسترس عموم قرار گرفته‌اند اصولاً از شمول محدودیت‌های پیشنهادی خارج هستند. همچنین ارائه خدمات مبتنی بر مدل‌های هوش مصنوعی از طریق وب‌سایت‌ها، رابط‌های برنامه‌نویسی کاربردی (API) و بسترهای نرم‌افزاری به‌خودی‌خود انتقال فناوری مدل محسوب نمی‌شود.

تفاوت اصلی این دو وضعیت در آن است که استفاده از خدمات یک مدل لزوماً به معنای دسترسی به دانش فنی، معماری یا اجزای مورد نیاز برای توسعه و بازتولید آن نیست. از منظر حکمرانی فناوری، این تفکیک نشان می‌دهد که چین درصدد گسترش نظارت بر انتقال توانمندی‌های راهبردی هوش مصنوعی است و در عین حال امکان ارائه خدمات تجاری و استفاده از فناوری‌های منتشرشده در دسترس عموم را در چارچوب استثناهای پیش‌بینی‌شده حفظ می‌کند.

حدود نهایی این الزامات و آثار اجرایی آنها پس از تکمیل فرایند نظرخواهی و تصویب مقررات مشخص خواهد شد.

پیامدهای راهبردی برای رقابت آمریکا و چین

مقررات پیشنهادی چین در شرایطی منتشر شده است که رقابت فناورانه این کشور با آمریکا طی سال‌های اخیر، به‌ویژه در حوزه نیمه‌رساناهای پیشرفته و زیرساخت‌های هوش مصنوعی، شدت گرفته است. واشنگتن با اعمال محدودیت‌های صادراتی بر پردازنده‌های پیشرفته و تجهیزات مورد نیاز برای تولید تراشه تلاش کرده است دسترسی شرکت‌های چینی به فناوری‌های حیاتی توسعه هوش مصنوعی را محدود کند.

در چنین شرایطی، اقدام جدید پکن نشان‌دهنده گسترش استفاده از ابزارهای حقوقی و تنظیم‌گری برای مدیریت انتقال فناوری‌های راهبردی است. چین که تاکنون یکی از مهم‌ترین کشورهای هدف محدودیت‌های صادرات فناوری آمریکا بوده است، اکنون درصدد تعیین ضوابط مستقل برای انتقال دانش فنی و فناوری‌های پیشرفته تولیدشده در داخل کشور به بازارهای خارجی است.

اهمیت این تحول به افزایش توانایی دولت چین در اعمال نظارت بر انتشار و انتقال فناوری‌هایی بازمی‌گردد که می‌توانند در توسعه مدل‌های پیشرفته هوش مصنوعی، زیرساخت‌های پردازشی و سامانه‌های هوشمند کاربرد داشته باشند.

در صورت تصویب مقررات، شرکت‌ها و کشورهای متقاضی استفاده از برخی فناوری‌های چینی ممکن است برای دستیابی به دانش فنی یا استقرار مستقل این سامانه‌ها به دریافت مجوز از مراجع مسئول در چین نیاز داشته باشند. این وضعیت می‌تواند شرایط همکاری‌های پژوهشی و صنعتی بین‌المللی را تغییر دهد و بر تصمیم کشورها درباره انتخاب تأمین‌کنندگان فناوری و توسعه ظرفیت‌های بومی هوش مصنوعی تأثیر بگذارد.

از منظر حکمرانی فناوری، گسترش چنین سیاست‌هایی بیانگر افزایش نقش دولت‌ها در کنترل جریان فرامرزی دانش فنی و مدیریت دسترسی به فناوری‌های راهبردی است. با این حال، آثار واقعی مقررات پیشنهادی چین به دامنه نهایی فناوری‌های مشمول، معیارهای صدور مجوز، نحوه اجرای محدودیت‌ها و استثناهای قانونی بستگی خواهد داشت.

استمرار این روند می‌تواند رقابت آمریکا و چین را از حوزه تولید و دسترسی به تجهیزات پیشرفته به عرصه تعیین قواعد انتقال فناوری و کنترل زنجیره جهانی توسعه هوش مصنوعی گسترش دهد.

منابع: وزارت بازرگانی چین، اطلاعیه شماره ۴۸ و توضیحات رسمی، ۱۶ اکتبر ۲۰۲۶؛ خبرگزاری رویترز، ۱۶ اکتبر ۲۰۲۶.

پیوندهای منابع:

وزارت بازرگانی چین:
https://www.mofcom.gov.cn/zcfb/dwmygl/art/2026/art_61446ab4beee4f63973d4d0ab3097648.html

خبرگزاری رویترز:
https://www.reuters.com/world/asia-pacific/china-proposes-adding-40-ai-biotech-solar-technologies-export-control-list-2026-10-16/