کشف سازوکار شکل‌گیری مولکول‌های «چپ‌دست و راست‌دست» و کنترل دقیق واکنش‌های شیمیایی، نوبل شیمی ۲۰۲۶ را به دو شیمیدان رساند

جایزه نوبل شیمی ۲۰۲۶ به هنری بی. کاگان (Henri B. Kagan) از فرانسه و کنسو سوآی (Kenso Soai) از ژاپن اعطا شد. این دو دانشمند به دلیل کشف اثرات غیرخطی و خودکاتالیزگری در سنتز آلی نامتقارن مورد تقدیر قرار گرفتند.

راز قدیمی مولکول‌های آینه‌ای

بسیاری از مولکول‌ها می‌توانند در دو شکل وجود داشته باشند که مانند دست چپ و راست، تصویر آینه‌ای یکدیگر هستند. این ویژگی که کایرالیته (Chirality) نام دارد، در مولکول‌های زیستی مانند اسیدهای آمینه اهمیت ویژه‌ای دارد؛ با این حال، موجودات زنده معمولاً تنها از یکی از این دو شکل استفاده می‌کنند.

پژوهش‌های کاگان و سوآی به شیمی‌دانان کمک کرد تا بفهمند چگونه می‌توان در یک واکنش شیمیایی، تولید یکی از این دو شکل را تقویت و کنترل کرد. 

کاگان و سوآی چه کشف کردند؟

کاگان در دهه ۱۹۸۰ نشان داد که یک عدم‌تعادل بسیار کوچک میان دو شکل آینه‌ای یک مولکول می‌تواند در واکنش‌های شیمیایی تقویت شود.

سوآی در دهه ۱۹۹۰ این مسیر را با توسعه واکنش‌هایی پیش برد که در آن، محصول واکنش می‌تواند به‌عنوان کاتالیزور به تولید بیشتر مولکول‌هایی با همان «دست‌سانی» کمک کند؛ فرآیندی که به خودکاتالیزگری نامتقارن معروف است. 

اهمیت این کشف برای داروسازی

کنترل شکل فضایی مولکول‌ها فقط یک مسئله نظری نیست. دو مولکول آینه‌ای می‌توانند در بدن انسان عملکردهای کاملاً متفاوتی داشته باشند؛ به همین دلیل، توانایی تولید شکل مطلوب یک مولکول برای ساخت داروها اهمیت زیادی دارد.

دستاوردهای کاگان و سوآی ابزارهای جدیدی برای سنتز دقیق مولکول‌ها فراهم کرده‌اند و کاربردهای آن‌ها به حوزه‌هایی مانند داروسازی، مواد شیمیایی، عطرها و طعم‌دهنده‌ها نیز گسترش یافته است. 

جایزه‌ای برای حل یک معمای صدساله

کمیته نوبل این پژوهش‌ها را گامی مهم برای توضیح چگونگی شکل‌گیری هم‌کایرالیته (Homochirality) در طبیعت می‌داند؛ پدیده‌ای که بیش از یک قرن یکی از پرسش‌های مهم شیمی بوده است.

کاگان و سوآی جایزه نقدی ۱۲ میلیون کرون سوئد را به‌طور مشترک دریافت خواهند کرد.